Tại sao đọc sách cho trẻ là một việc quan trọng?

Các bậc phụ huynh thường xuyên nghe thấy điều này: đọc sách cho trẻ nhỏ là việc rất quan trọng. Nhưng chính xác thì tại sao? Và liệu có quan trọng hay không—việc bạn đọc như thế nào, hay đọc vào lúc nào, hay đọc gì cho bọn trẻ?

Đúng là việc được đọc sách cho nghe giúp trẻ học cách tự đọc cũng như hỗ trợ quá trình học tập của trẻ sau này. Nhưng những lợi ích của việc cha mẹ và con cái đọc sách cùng nhau còn vượt xa hơn cả vấn đề kỹ năng đọc.

Phát triển ngôn ngữ

Từ khi sinh ra, trẻ sơ sinh đã được lập trình để phát triển kỹ năng ngôn ngữ, và việc tiếp xúc liên tục với nhiều kiểu ngôn ngữ đa dạng giúp trẻ làm được điều đó. “Cho trẻ tiếp xúc với từ ngữ là điều quan trọng nhất bạn có thể làm nhằm xây dựng các lối mòn ngôn ngữ trong bộ não của trẻ,” Laura Phillips, một nhà tâm lý học thần kinh, cho biết. “Đọc sách và tiếp xúc với từ ngữ giúp trẻ tối đa hóa khả năng ngôn ngữ và nhận thức.” Ngay cả những trải nghiệm xúc giác như cầm nắm hoặc sờ chạm sách cũng hỗ trợ sự phát triển nhận thức của trẻ.

Bằng việc đọc cho trẻ nghe từ khi còn nhỏ, trước cả khi trẻ có thể giao tiếp bằng lời nói, bạn đã giúp trẻ xây dựng nền tảng thần kinh cho khả năng sử dụng ngôn từ và đọc viết hiệu quả. Điều này được lý giải một phần bởi sách cho trẻ tiếp xúc với từ vựng và ngữ pháp mà trẻ không thường nghe thấy. “Khi trẻ em ở bên người chăm sóc hoặc cha mẹ, trẻ được tiếp xúc với cùng một ngôn ngữ, cùng một lượng từ vựng, cùng một số mẫu câu, điều này thật tuyệt vời,” Dr. Phillips nói. “Nhưng sách cho phép trẻ nghe thêm từ vựng mới và những cách kết hợp từ khác nhau, giúp mở rộng khả năng hiểu và sử dụng ngôn ngữ.”

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng: những trẻ em có cha mẹ đọc sách cho nghe hàng ngày được tiếp xúc với nhiều hơn tối thiểu 290.000 từ ở thời điểm đi học mẫu giáo so với những trẻ không được nghe đọc thường xuyên. Và tùy theo thời gian đọc mỗi ngày, con số này có thể lên tới hơn một triệu từ. Tất cả sự tiếp xúc này có thể giúp trẻ mở rộng vốn từ và hiểu được đa dạng các loại văn bản mà trẻ cần đọc khi lớn lên, cả bên trong lẫn bên ngoài trường học.

Dr. Phillips lưu ý rằng việc đọc sách cũng giúp trẻ tạo dựng một nền tảng kiến thức rộng lớn—điều đặc biệt hữu ích khi trẻ bắt đầu đến trường. Trẻ học được một phần từ chính những cuốn sách, và một phần từ việc trò chuyện với người chăm sóc trong thời gian đọc sách (“Chúng mình đã thấy những loài động vật này ở sở thú phải không nào?”). Với nhiều kiến thức nền hơn — dù là về địa lý, giao thông, thiên nhiên, hay vô số chủ đề khác — trẻ cũng sẽ có nhiều ngữ cảnh hơn cho thông tin mà chúng gặp phải ở trường và dễ dàng hơn trong việc học các chủ đề mới.

Sự đồng cảm và ý thức về cảm xúc

Bên cạnh ngôn ngữ và khả năng đọc viết, đọc sách cũng là một công cụ quan trọng giúp trẻ phát triển sự đồng cảm. Khi trẻ đọc sách về những người có cuộc sống khác với mình (đặc biệt là những câu chuyện được kể từ góc nhìn của người đó), trẻ sẽ có sự cảm thông đối với cảm xúc của người khác, cũng như các nền văn hóa, lối sống và quan điểm khác.

Sách cũng có thể giúp trẻ học cách xử lý cảm xúc của mình một cách lành mạnh. Chứng kiến các nhân vật trong sách trải qua những cảm xúc to lớn như giận dữ hay buồn bã khiến trẻ biết rằng những cảm xúc này là bình thường—đồng thời tạo cơ hội để trẻ nói về những cảm xúc khó khăn của mình.

Cha mẹ có thể sử dụng thời gian đọc sách như một dịp để nuôi dưỡng ý thức về cảm xúc cho trẻ và xây dựng công cụ để trẻ xử lý cảm xúc: “Con có bao giờ cảm thấy giận dữ như bạn gái trong cuốn sách này không? Con sẽ làm gì nếu con cảm thấy như vậy?”

Mối liên kết giữa cha mẹ và con cái

Khoảng thời gian đọc sách cùng cha, mẹ, hoặc người chăm sóc không chỉ đơn thuần là hoạt động đọc. Đó là khoảng thời gian riêng biệt, tập trung dành cho nhau, không có các yếu tố gây phân tâm hay nhiệm vụ khác phải hoàn thành. Ngay cả vài phút đọc sách cùng nhau cũng đem đến cho cả bạn và con cơ hội để chậm lại, kết nối với nhau và chia sẻ một hoạt động chung thú vị.

Hơn nữa, khoảng thời gian gần gũi đó có lợi cho sự phát triển nhận thức của trẻ, đặc biệt khi các bé còn nhỏ. Những trải nghiệm giác quan như ngồi với người chăm sóc, lắng nghe tiếng nói thân thuộc và cảm nhận cuốn sách trong tay—đều quan trọng cho sự phát triển não bộ của trẻ. “Nghe đọc tự động thông qua ứng dụng Alexa không thể mang lại lợi ích toàn diện tương tự,” Dr. Phillips khẳng định.

Khi khả năng ngôn ngữ của trẻ nhỏ đang trong giai đoạn phát triển, việc tiếp xúc với từ ngữ cùng lúc với các trải nghiệm giác quan đó càng trở nên quý giá hơn. “Sự tiếp xúc vật lý mà trẻ nhận được từ việc được cha mẹ ôm trong khi đọc sách thực sự giúp kích hoạt các nơ-ron trong não, giúp trẻ tiếp nhận ngôn ngữ và sự kích thích nhận thức từ trải nghiệm đó tốt hơn,” theo Dr. Phillips.

Nên đọc gì?

Dr. Phillips lưu ý rằng: trong khi việc đọc sách cho nghe có ích với trẻ em ở mọi độ tuổi, thì lợi ích thực sự là khác nhau tùy thuộc vào giai đoạn phát triển của trẻ.

“Khi con bạn còn là trẻ sơ sinh, hãy đọc bất cứ thứ gì bạn muốn đọc, ngay cả khi đó là tờ New York Times. Điều quan trọng là để chúng nghe thấy từ vựng và câu văn và ngôn ngữ.”

Khi trẻ lớn hơn, nội dung bắt đầu dần trở nên quan trọng. “Hãy đọc sách xoay quanh những chủ đề dễ liên hệ, có thể dẫn đến những cuộc trò chuyện có ý nghĩa về những gì đang xảy ra trong cuộc sống của trẻ,” Dr. Phillips nói. “Cuốn sách có thể là cầu nối để thảo luận về điều gì đó mà trẻ có thể đang trải qua, và cho bạn cơ hội để đề cập đến những chủ đề như ‘Con có bị bắt nạt ở trường không?’”

Tất nhiên, đọc bất cứ thứ gì trẻ thích luôn là một ý tưởng tốt. Khi trẻ có cơ hội làm theo sở thích của mình, chúng sẽ ghi nhớ rằng việc đọc là vui vẻ và bổ ích, và có khả năng cao hơn trong việc chúng tự theo đuổi thói quen đọc.

Điều này cũng áp dụng cho những đứa trẻ muốn đọc đi đọc lại cùng một cuốn sách. “Trẻ ít tháng và trẻ mẫu giáo muốn đọc một cuốn sách nhiều lần là việc rất bình thường,” Dr. Phillips lưu ý. “Và việc lặp lại thực sự là một phần của quá trình bọn trẻ làm chủ ngôn ngữ.”

Và không có lý do gì để ngừng đọc cho trẻ kể cả khi chúng có thể tự đọc. Trẻ thường thích nghe những cuốn sách có độ khó cao hơn một chút, ví dụ như nghe sách chia chương (chapter books) trong khi vẫn tự đọc sách tranh (picture books). Việc đọc cùng nhau trong suốt quãng thời gian tiểu học có thể hỗ trợ khả năng đọc viết đang phát triển của trẻ, và cho cả hai cơ hội để duy trì kết nối khi trẻ ngày càng độc lập hơn.

Ngôn ngữ bất kỳ và mọi ngôn ngữ

Dr. Phillips nhấn mạnh rằng tất cả những lợi ích này đều được áp dụng cho dù bạn đọc sách cho trẻ bằng ngôn ngữ (hoặc những ngôn ngữ) nào. “Đôi khi, các gia đình lo lắng rằng trẻ sẽ không thành thạo tiếng mẹ đẻ nếu họ đọc cho trẻ nghe bằng ngôn ngữ khác,” Dr. Phillips nói, “nhưng tôi khuyến khích cha mẹ đọc cho trẻ nghe bằng bất kỳ ngôn ngữ nào mà họ cảm thấy thoải mái nhất.”

Mặc dù từ vựng và kiến thức nền mà trẻ học được có thể khác nhau, nhưng mọi lợi ích nhận thức trẻ đạt được trong một ngôn ngữ sẽ áp dụng cho bất kỳ ngôn ngữ nào khác mà trẻ nói hoặc đọc.

Sách điện tử so với sách giấy

Nhiều đầu sách thiếu nhi có sẵn dưới dạng sách điện tử, nhưng chưa rõ liệu việc đọc cùng nhau bằng sách điện tử có mang lại toàn bộ lợi ích giống sách giấy hay không. Một số nghiên cứu chỉ ra rằng cha mẹ và trẻ có thể tương tác nhiều hơn khi đọc sách giấy so với sách điện tử. Và một số chuyên gia cho rằng trẻ khó có thể đọc chậm và đọc chăm chú khi nhìn màn hình, bởi vì chúng (và cả cha mẹ!) đã quen với việc lướt màn hình điện tử một cách nhanh chóng.

Tuy nhiên, không có lý do gì để từ bỏ hoàn toàn sách điện tử, đặc biệt nếu chúng giúp gia đình bạn có thể đọc cùng nhau khi các bạn không thể làm cách khác. Ví dụ, nếu bạn đang đi du lịch hoặc gặp khó khăn trong việc tiếp cận đa dạng các đầu sách giấy, thì sách điện tử có thể giúp việc tìm tài liệu mới hấp dẫn để đọc cùng nhau trở nên dễ dàng hơn nhiều.

Điều quan trọng là làm cho thời gian đọc trở nên có ý nghĩa, bất kể phương tiện truyền đạt là gì. Dành thời gian, ngồi bên nhau, và trò chuyện với trẻ về cuốn sách có thể giúp chúng (và bạn) nhận được nhiều lợi ích tương tự như khi đọc sách giấy cùng nhau.

Điều chỉnh để phù hợp với bạn

Dù việc đọc cùng nhau là quan trọng, nhưng không nhất thiết phải là một thói quen được tô vẽ hoàn hảo. Đọc sách vào cùng một thời điểm mỗi ngày — chẳng hạn như một thói quen ngay trước giờ đi ngủ — có thể mang lại cảm giác dễ chịu và giúp dễ dàng xây dựng thói quen đọc, nhưng bất cứ thời điểm nào trẻ được nghe thấy ngôn ngữ và kết nối với bạn đều có tác động tích cực.

Dr. Phillips lưu ý rằng sự phát triển của trẻ diễn ra không đồng đều, vì vậy những em bé đang tập trung phát triển kỹ năng vận động có thể không hào hứng ngồi vào lòng bạn để đọc sách. Trong trường hợp đó, tốt hơn là hãy nương theo ý trẻ thay vì cố gắng áp đặt các quy tắc bởi như vậy có thể khiến việc đọc trở thành một trải nghiệm không tích cực.

“Con tôi được chín tháng tuổi và bé hoàn toàn không có hứng thú ngồi yên trong lòng tôi trong khi tôi đọc sách,” Dr. Phillips nói. “Nhưng tôi sẽ ngồi một mình và xem một cuốn sách và sau đó bé sẽ đến xem cùng tôi. Tôi có thể chỉ vào một vài từ, đọc một vài từ, có thể bé sẽ lấy cuốn sách từ tay tôi hoặc có thể bé sẽ đi loanh quanh và tôi sẽ tiếp tục đọc trong khi bé chơi trong cùng một căn phòng. Mỗi điều bạn có thể làm đều tuyệt vời.”

Theo Hannah Sheldon-Dean, “Why Is It Important to Read to Your Child?”

Bản quyền mọi bài viết và bài dịch trên trang thuộc sở hữu của Apicot Bookshop, vui lòng ghi nguồn khi trích dẫn.